Dlaczego rozwój może mieć swoją kolejność, nie przebiegając w linii prostej

Pytanie wydaje się dość proste: czy rozwój tożsamości jest sekwencyjny i liniowy?

Odpowiedź „prawda” albo „fałsz” byłaby wygodna, ale jednocześnie spłaszczyłaby kilka różnych procesów do jednego. Sekwencyjność i liniowość nie oznaczają tego samego. Rozwój może zawierać pewne zależności, w których określone zdolności lub formy organizacji muszą być wystarczająco rozwinięte, zanim inne będą mogły się ustabilizować, a mimo to doświadczenie tego procesu wcale nie musi przypominać płynnego przechodzenia z jednego etapu do kolejnego.

Rozwój tożsamości może być sekwencyjny w zakresie pewnych warunków, cykliczny w sposobie przebiegu zmiany i nieliniowy w tym, co reorganizuje się i kiedy.

To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ metafory, których używamy, wpływają na nasze oczekiwania wobec rozwoju. Jeśli wyobrażamy go sobie jako schody, spodziewamy się stałego ruchu w górę. Jeśli jako koło, łatwo uznać, że samo powtarzanie się doświadczeń jest dowodem wzrostu. Żaden z tych obrazów nie jest wystarczający.

W moim obecnym modelu Architektury Tożsamości rozwój rozumiem jako zwiększanie dostępu do zdolności strukturalnych, poszerzanie tego, co system jest w stanie pomieścić, coraz bardziej spójną integrację tych zdolności oraz stopniowe umożliwianie bardziej dojrzałych, a czasem również nowych, generatywnych form ekspresji. Niektóre z tych zmian wydają się zależeć od wcześniejszych warunków. Inne mogą przebiegać w zupełnie innej kolejności u różnych osób.

Dlatego lepsze pytanie nie brzmi, czy rozwój tożsamości jest liniowy czy nieliniowy w sensie ogólnym. Warto najpierw zapytać: o który aspekt rozwoju właściwie chodzi?

Niektóre zmiany rozwojowe nie mogą wydarzyć się przed innymi

Rozwój dziecka daje tu prosty przykład. Dziecko nie zaczyna pewnego dnia chodzić w oderwaniu od wszystkiego, co wydarzyło się wcześniej. Chodzenie wymaga wystarczającej kontroli postawy, równowagi, siły, koordynacji, percepcji i praktyki. Tempo jest różne u różnych dzieci, droga do tej umiejętności nie wygląda identycznie, a po drodze jest sporo upadków, przerw i eksperymentowania. Mimo to pewne warunki rozwojowe muszą być obecne, zanim stabilne chodzenie stanie się możliwe.

Podobna logika działa w uczeniu się. Dziecko nie będzie swobodnie operować liczbami, zanim nie rozwinie bardziej podstawowego rozumienia ilości, różnicy, podobieństwa czy kolejności. Późniejsze zdolności nie są po prostu układane na wcześniejszych jak kolejne cegły, ale są od nich częściowo zależne, ponieważ wcześniejszy rozwój tworzy warunki dla bardziej złożonej organizacji.

Rozwój tożsamości również wydaje się zawierać tego rodzaju zależności.

Na przykład trwały wzrost pojemności strukturalnej trudno ustabilizować, jeśli dostęp do głębszej struktury tożsamości pozostaje bardzo nieregularny. Osoba może doświadczać chwil jasności lub głębokiego rozpoznania, ale jeśli pod presją kontakt z tym całkowicie znika, szerszy system ma niewiele stabilnego materiału, wokół którego może się reorganizować. Podobnie ekspresja nie może znacząco dojrzewać, jeśli dana zdolność jest ledwo dostępna, pozostaje fragmentaryczna albo jest regularnie przejmowana przez adaptację.

Nie da się trwale udoskonalać sposobu wyrażania zdolności, która nie jest jeszcze wystarczająco dostępna, by można było z niej korzystać.

W tym miejscu pojawia się pewien stopień sekwencyjności. Dostęp, pojemność, konsolidacja, wewnętrzne zarządzanie i dojrzewanie są ze sobą powiązane, ale nie są tym samym. Potencjał nie jest tym samym co dostęp. Dostęp nie jest tym samym co pojemność. Pojemność nie jest tym samym co dojrzałość. Coś może być obecne strukturalnie na długo przed tym, zanim człowiek będzie w stanie to utrzymać, spójnie wyrażać, utrwalić wynikającą z tego zmianę albo świadomie zarządzać tym pod presją.

Nie daje nam to sztywnej drabiny rozwoju. Daje nam natomiast zależności rozwojowe.

Kolejność to nie to samo co linia prosta

Obecność warunków wstępnych nie oznacza, że rozwój przebiega płynnie i bez zakłóceń.

Dziecko, które nauczyło się stać, nadal upada. Osoba ucząca się złożonej umiejętności jednego dnia może radzić sobie bardzo dobrze, a następnego znacznie gorzej. Nowa zdolność może już być obecna, zanim stanie się niezawodna. Rozwój często wygląda nierówno, ponieważ kilka systemów zmienia się jednocześnie, a warunki, w których nowe zdolności są sprawdzane, również nieustannie się zmieniają.

Współczesne podejścia rozwojowe coraz częściej odchodzą od traktowania wzrostu jako prostego ciągu z góry określonych kroków. Podejścia dynamiczno-systemowe patrzą na rozwój jako na coś, co wyłania się z interakcji wielu procesów zachodzących w różnych skalach czasu. Może więc istnieć ogólny kierunek rozwoju bez jednej, identycznej dla wszystkich trasy.

To rozróżnienie dobrze pasuje do tego, co obserwuję w pracy ze strukturalnym poziomem tożsamości.

Na poziomie makro może istnieć pewna logika kierunkowa. Konsolidacja zmiany strukturalnej wydaje się wymagać zdolności, które wcześniej nie były jeszcze wystarczająco dostępne. Bardziej stabilne wewnętrzne zarządzanie zdaje się zależeć od wystarczającego różnicowania, dzięki któremu człowiek może rozpoznać, co w danym momencie przejmuje autorytet. Późniejsze formy organizacji strukturalnej opierają się na czymś, co wcześniejsza reorganizacja uczyniła możliwym.

Droga pomiędzy tymi punktami może być jednak wszystkim, tylko nie linią prostą.

Ktoś może przejść przez okres zwiększonego dostępu, a następnie stracić jasność. Może rozwinąć większą pojemność w jednym obszarze życia, podczas gdy inny zacznie się destabilizować. Zdolność relacyjna może dojrzewać, podczas gdy ekspresja zawodowa nadal pozostaje silnie organizowana przez adaptację. Nowy sposób podejmowania decyzji może stać się dość stabilny, zanim obraz siebie i Narracja Interpretacyjna zdążą za nim nadążyć.

Rozwój może więc posiadać pewien porządek, nie mając przy tym uporządkowanej, równej ścieżki.

Rozwój tożsamości przebiega również cyklicznie

Druga oś tego procesu jest cykliczna.

W moim obecnym modelu Cykle Systemu Tożsamości opisują powtarzające się fazy, przez które Architektura Tożsamości reorganizuje się w czasie. W szerokim ujęciu obejmują one rozpad, przebudowę, ekspresję, konsolidację i nasycenie.

Rozpad zaczyna się wtedy, gdy dotychczasowa organizacja traci stabilność. Podczas przebudowy system eksperymentuje z innymi układami. Ekspresja to faza, w której wyłaniające się zdolności lub konfiguracje zaczynają być urzeczywistniane w codziennym zachowaniu i używane w różnych kontekstach, nawet jeśli dostęp nie jest jeszcze niezawodny. Konsolidacja to faza, w której wyrażone zmiany są coraz trwalej utrzymywane, włączane do szerszej organizacji systemu i stają się bardziej niezawodnie dostępne. Nasycenie opisuje moment, w którym aktualna organizacja w dużej mierze wykorzystała możliwości rozwoju dostępne w tej konfiguracji.

Z czasem nowa presja, doświadczenie, sprzeczność lub kolejny wymóg rozwojowy mogą ponownie naruszyć stabilność systemu.

Fazy te nie są mechanicznymi krokami. Człowiek może przejść od ekspresji z powrotem do przebudowy. Coś, co wydawało się skonsolidowane, może okazać się niestabilne pod nowym poziomem presji. Różne obszary systemu mogą jednocześnie znajdować się na różnych poziomach zmiany.

To jeden z powodów, dla których rozwój od środka często nie jest odczuwany jako liniowy. Człowiek może ponownie spotykać się ze znanym materiałem, podczas gdy szersza organizacja systemu już się zmienia.

Jest jednak jedno ważne zastrzeżenie.

Sam cykl nie jest jeszcze rozwojem.

Powtarzanie staje się rozwojem dopiero wtedy, gdy coś zostaje

W tym miejscu mój wcześniejszy tekst o metaforze spiralnych schodów ponownie staje się istotny, chociaż tutaj pytanie jest trochę inne.

Powtarzający się wzorzec nie dowodzi, że człowiek porusza się „wyżej”. Można wielokrotnie wracać do tego samego tematu, zdobywać nowe wglądy, doświadczać chwilowej jasności, a mimo to wracać później do niemal tej samej organizacji systemu. Cykl się wydarzył. Doświadczenie było realne. Zmiana rozwojowa mogła jednak nie zostać utrwalona.

To, czy cykl zachodzi w Fazie Formowania Adaptacyjnego, czy w późniejszych fazach rozwojowych, jest odrębnym rozróżnieniem od tego, czy ma charakter dostępu, czy kumulatywny. W tym drugim wymiarze rozróżniam Cykle Dostępu i Cykle Kumulatywne.

Cykl Dostępu chwilowo zwiększa widoczność tego, co znajduje się głębiej. Człowiek może silniej poczuć siebie, rozpoznać wcześniej niewidoczny wzorzec albo doświadczyć wyraźniejszej wewnętrznej orientacji. Zmiana nie zostaje jednak jeszcze wystarczająco utrzymana. Pod presją dawna organizacja odzyskuje wpływ i osoba może mieć wrażenie, że zaczyna wszystko od początku.

Cykl Kumulatywny pozostawia coś po sobie.

Człowiek nadal może przechodzić przez destabilizację, ale nie wraca już całkowicie do punktu wyjścia. Jasność pojawia się ponownie z większym poczuciem ciągłości. Zdolność, która wcześniej była dostępna tylko w sprzyjających warunkach, zaczyna być użyteczna w zwykłym życiu. Łatwiej odróżnić orientację strukturalną od adaptacji i narracji. System potrafi pomieścić większą złożoność, zanim dojdzie do fragmentacji. Wewnętrzny autorytet zaczyna zmieniać się w sposób, który utrzymuje się poza pojedynczym wglądem czy stanem.

Najważniejsze pytanie nie brzmi, przez ile cykli ktoś przeszedł. Ważne jest to, co pozostaje dostępne później.

To pomaga również wyjaśnić rolę konsolidacji. W Cyklu Kumulatywnym utrwalenie rozwija się wtedy, gdy wyrażone zmiany są coraz pełniej włączane do organizacji systemu i pozostają niezawodnie dostępne w różnych kontekstach. Konsolidacja jest nazwą fazy mikrocyklu, w której ta trwałość i dostępność stają się bardziej stabilne, a to samo pojęcie może również opisywać szerszy proces integracyjny, poprzez który zmiany są stabilizowane pomiędzy fazami rozwojowymi. Sama konsolidacja nie jest makrofazą rozwojową. Jest częścią tego, co sprawia, że każde nowe wyzwanie nie cofa systemu do wcześniejszej organizacji.

Bez utrwalenia rozwój może wyglądać na bardzo intensywny, nie stając się przy tym kumulatywny.

To, co wygląda jak krok wstecz, może być częścią reorganizacji

Jednym z problemów modeli liniowych jest to, że okresy niestabilności zaczynają wyglądać jak porażka.

Jeżeli rozwój ma oznaczać stałą poprawę, utrata jasności, kwestionowanie dawnych decyzji, mniejsza pewność co do swojej roli czy chwilowa trudność w wyrażaniu jakiejś zdolności łatwo zostają odczytane jako regres.

Czasami rzeczywiście jest to cofnięcie się do wcześniejszej organizacji. System może ponownie oprzeć się na dawnym wzorcu adaptacyjnym, ponieważ nowy układ nie jest jeszcze możliwy do utrzymania. Stres, choroba, presja relacyjna czy obniżona pojemność biologiczna również mogą ograniczyć to, co jest aktualnie dostępne.

Ale czasami poczucie cofania się jest produktem samej reorganizacji.

Dawna narracja może tracić autorytet, zanim pojawi się nowa. Znane źródło motywacji może osłabnąć, zanim ruch zacznie być organizowany w inny sposób. Wzorzec adaptacyjny, który wcześniej skutecznie podtrzymywał funkcjonowanie, może stać się zbyt widoczny, by nadal działać automatycznie, podczas gdy człowiek nie rozwinął jeszcze innego sposobu reagowania.

Od środka może to wyglądać jak pogorszenie, zanim stanie się bardziej zrozumiałe.

Nie oznacza to, że niestabilność należy romantyzować jako rozwój. Obecność chaosu, dyskomfortu czy zakłócenia nie dowodzi zmiany strukturalnej. Dowodów trzeba szukać w czasie, obserwując, co staje się bardziej dostępne, lepiej zróżnicowane, bardziej użyteczne i stabilniejsze.

Brak płynnego postępu nie jest jednak dowodem na brak rozwoju.

To, co rozwija się jako pierwsze, nie jest takie samo u każdego

Trzecia oś jest nieliniowa w jeszcze innym znaczeniu.

Nawet jeśli istnieją pewne ogólne zależności rozwojowe, nie ma uniwersalnej instrukcji określającej, które konkretne zdolności powinny reorganizować się jako pierwsze ani jak dokładnie ma wyglądać indywidualny proces.

Jedna osoba może najpierw napotkać swoje ograniczenia w relacjach. Inna poprzez pracę, widoczność, autorytet, twórczość, rodzicielstwo czy utratę dotychczasowego poczucia sensu. U jednej rozwój może początkowo dotyczyć zdolności pozostawania w kontakcie ze sobą podczas konfliktu. Inna będzie rozwijała zdolność przyjmowania wsparcia. Ktoś jeszcze może nie mieć większego problemu z żadnym z tych obszarów, ale regularnie tracić orientację strukturalną, gdy znika zewnętrzne uznanie.

Strukturalny Rdzeń Tożsamości, historia adaptacji, obecne środowisko, stan biologiczny, relacje, presja oraz już rozwinięte zdolności wpływają na to, co staje się dostępne i jaką złożoność system jest aktualnie zmuszony pomieścić.

Dlatego dwie osoby mogą znajdować się w podobnym obszarze rozwojowym, a rzeczywista treść ich reorganizacji będzie wyglądać zupełnie inaczej.

Jedna może stać się cichsza, druga bardziej ekspresyjna. Jedna może odejść z dotychczasowej roli, a druga po raz pierwszy naprawdę ją zamieszkać. Jedna będzie potrzebowała mniej zewnętrznej struktury. Inna będzie musiała zbudować jej więcej, ponieważ swoboda bez wystarczającej organizacji okaże się destabilizująca.

Nie ma rozwojowej wyższości w wyglądaniu w określony sposób z zewnątrz.

Znaczenie ma to, czy cały system staje się bardziej zdolny do pomieszczenia, integracji i świadomego zarządzania większą częścią dostępnego zakresu tożsamości.

Dojrzewanie wymaga czegoś, co może dojrzeć

Dojrzewanie wprowadza kolejne ważne rozróżnienie.

Używam tego pojęcia do opisania udoskonalania sposobu ekspresji. Zdolność może początkowo wyrażać się sztywno, przesadnie, reaktywnie albo niestabilnie, a z czasem stawać się bardziej elastyczna, precyzyjna i wrażliwa na kontekst. W tym znaczeniu dojrzewanie może zachodzić lokalnie na różnych etapach rozwoju. Konkretna zdolność może dojrzewać, podczas gdy inne obszary nadal pozostają słabiej rozwinięte lub silnie adaptacyjne.

Ale samo dojrzewanie również zawiera w sobie pewną zależność.

Nie można udoskonalać ekspresji zdolności, która nie jest jeszcze wystarczająco dostępna. Podobnie bardziej złożona konfiguracja nie stanie się niezawodnie dojrzała, zanim system nie rozwinie pojemności pozwalającej ją utrzymać i koordynować.

Dlatego w obecnym modelu rozróżniam dojrzewanie jako proces zachodzący w toku rozwoju od późniejszej Fazy Dojrzewania. Ta druga odnosi się do szerszego okresu udoskonalania po tym, jak doszło już do znaczącej konsolidacji strukturalnej.

Mój obecny model umieszcza Fazę Generatywną przed późniejszą Fazą Dojrzewania, ponieważ generatywność opisuje moment, w którym system staje się zdolny do tworzenia nowych funkcjonalnych konfiguracji poprzez integrację istniejących zdolności. Dojrzewanie może następnie udoskonalać i stabilizować to, co stało się możliwe dzięki temu wyższemu poziomowi organizacji.

Nie traktuję tej sekwencji jako ostatecznie ustalonego faktu. Pytanie, czy każda trajektoria rozwoju wymaga wyraźnej Fazy Generatywnej przed późniejszą Fazą Dojrzewania, pozostaje w moim modelu otwarte.

Bardziej uzasadniona wydaje mi się sama zależność: dojrzewanie wymaga czegoś wystarczająco rozwiniętego i dostępnego, aby mogło podlegać dalszemu dojrzewaniu.

To kolejny przykład rozwoju, który może mieć określony porządek, nie wymagając jednej z góry ustalonej trasy.

Sekwencyjność, cykliczność i nieliniowość mogą być prawdziwe jednocześnie

Pozorna sprzeczność znika, kiedy przestajemy próbować opisać cały proces jednym słowem.

Na poziomie makro rozwój tożsamości może zawierać kierunkowe zależności. Niektóre zdolności i formy organizacji wydają się wymagać warunków, które zostały rozwinięte wcześniej.

Na poziomie mikro zmiana często przebiega poprzez powtarzające się cykle rozpadu, przebudowy, ekspresji, konsolidacji i nasycenia. Cykle te mogą się powtarzać, nakładać, zmieniać kierunek i odpowiadać na zmieniające się warunki.

Na poziomie konkretnej treści rozwojowej proces jest silnie indywidualny. Nie istnieje jedna uniwersalna kolejność, w której adaptacje mają się rozluźniać, zdolności poszerzać, a poszczególne obszary życia reorganizować.

A przez cały ten proces rozwój staje się kumulatywny dopiero wtedy, gdy coś zostaje utrzymane.

Dlatego nie opisałabym rozwoju tożsamości jako po prostu liniowego. Nie nazwałabym go również przypadkowym ani całkowicie nieliniowym.

Rozwój tożsamości może być sekwencyjny w swoich zależnościach, cykliczny w przebiegu, nieliniowy w sposobie, w jaki jest przeżywany, i kumulatywny tylko wtedy, gdy zmiana zostaje utrzymana.

To sformułowanie jest mniej wizualnie uporządkowane niż schody czy spirala. Jest też bliższe temu, jak rozwój wydaje się działać w żywym systemie.